This page is hosted for free by cba.pl. Are you the owner of this page? You can remove this message and unlock many additional features by upgrading to PRO or VIP hosting for just 5.83 PLN!
Want to support this website? Click here and add some funds! Your money will then be used to pay for any of our services, including removing this ad.
Strona główna

Spichlerz w Modlinie



Spichlerz z lat 1915-1918 na niemieckiej pocztówce. Ciekawostką jest to, że na
szczycie dachu znajduje się jeszcze rosyjska flaga.

Powołany w 1821 r. na Ministra Skarbu Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki był człowiekiem utlentowanym i energicznym, który wydźwignął ze stanu ruiny gospodarkę Królestwa Polskiego. W 1928 r. powołał do życia Bank Polski, posiadający uprawnienia banku emisyjnego. Na projektanta jego siedziby wybrano Antonia Corazziego, natomiast współprojektantem został Jan Jakub Gay. Zwiększająca się produkcja rolna postawiła przed władzami gospodarczymi problem magazynowania zboża. Dotąd większą część zboża wykupywali gdańscy hurtownicy, aby następnie sprzedać je z zyskiem w okresie zimowym. Z zamiarem wybudowania spichlerza noszono się już od dłuższego czasu – znane są np. projekty takiego budynku z 1800 r. Pierwotnie Rząd Królestwa Polskiego przewidywał jego lokalizację na warszawskim Solcu. Ostatecznie na miejsce budowy wybrano ujście Wisły i Narwi w Modlinie, o czym zadecydowały przede wszystkim względy ekonomiczno-geograficzne - ułatwiony spływ z prądem dwóch wielkich rzek: Bugiem i Narwią oraz ich dopływami: Pilicą, Wieprzem i Świdrem.

Na projektanta spichlerza widłach Wisły i Narwi Minister Skarbu Jan Jakub Gaya, którego wysoko cenił za współudział w projekcie gmachu Banku Polskiego. Architekt ten zaprojektował również wiele innych obiektów przemysłowych m.in. budynki fabryczne w Żyrardowie i papiernię w Konstancinie-Jeziornie. Aby przybliżyć sylwetkę Gaya przytoczę fragment nekrologu zamieszczonym po jego śmierci w „Kurierze Warszawskim”: „Wczoraj po południu liczny orszak pogrzebowy doprowadził do miejsca wiecznego spoczynku, na cmentarzu Ewangelickim, zwłoki ś.p. Jakóba Gay, Budowniczego Banku Polskiego. Jakób Gay, urodził się w r. 1800; nauki pobierał w b. Korpusie Kadetów w Kaliszu; kształcił się od 1819 r. jako Elew Budowniczy, w ówczesnej Komisji Rządowej Spr. Wew. I Policji. Zawód ten Gay chwilowo opuścił, wstępując do b. Wojska Polskiego, w którym od r. 1822 do 1825 zostawał. W r. 1827 powróciwszy do służby cywilnej umieszczony był w Komimsji Rządowej P. i S. I już pracować zaczął jako budowniczy. W trzy lata później, Minister Skarbu Xże Lubecki, obeniając talent tego urzędnika, wysłał go za granicę do kształcenia się, a Bank koszta tej naukowej podróży poniósł. Za powrotem do Warszawy [...] Gay powołał go na budowniczego, i na tej to posadzie do dnia zgonu swego pozostawał [...]. Jedną z najważniejszych prac jego, pod względem ogromu dzieła, jest wielki Magazyn Zbożowy przy ujściu Narwi do Wisły, kosztem Banku w Nowym Dworze wzniesiony. [...] Jemu to winniśmy pierwsze rozkrzewienie użycia blachy cynkowej do pokrywania dachów, zastosowanie żelaza w ornamentacji budynków i na budowę wschodów. Można przypuszczać, że odbyta przez Gaya podróż miała na celu zapoznanie się architekta z rozwiązaniami stosowanymi przy budowie magazynów zbożowych w odwiedzanych przez niego krajach. Z powodu wybuchu Powstania Listopadowego w 1830 r. architekt musiał jednak poczekać z wcieleniem w życie zdobytych doświadczeń. Drucki-Lubecki został usunięty z Rady Administracyjnej, a gospodarka kraju została zrujnowana ciężarami prowadzenia wojny. Mimo tej trudnej sytuacji Bank Polski nie zrezygnował z planów wzniesienia spichlerza i zwrócił się do władz zwierzchnich w Petersburgu o wydanie zezwolenia na budowę. Po długich staraniach zezwolenie uzyskano, ale sprawa doszła aż do samego cara Mikołaja I. Wydał on zgodę, ale pod warunkiem, że spichlerz zostanie wzniesiony w obrębie twierdzy Modlin. Chodziło o to, aby w razie następnego powstania „nie dać buntownikom możliwości wyżywienia”.

Prace przy wznoszeniu spichlerza zainicjowały zakrojone na wielką skalę prace ziemne, zasypując przestrzeń między krańcem cypla a wyspą - przygotowany pod budowę cypel zyskał kształt ostro zakończonego trójkąta. Budowę modlińskiego spichlerza rozpoczęto w 1832 r. W promieniu 15 km od twierdzy istniał zakaz wznoszenia cywilnych budowli murowanych, dlatego spichlerz musiał być dostosowany do obrony artyleryjskiej. Warunek ten został spełniony - w istniejącym murze możemy zobaczyć na parterze rząd strzelnic. Spichlerz miał (i nadal ma, mimo stanu ruiny) imponujące rozmiary - 165,45 m na 22,00 m. Przybliżona powierzchnia użytkowa budynku wynosiła 2700 m² na jednym piętrze, co dla całości obiektu wynosiło ok. 15000 m².


Spichlerz z lat 1915-1918 na niemieckiej pocztówce. Podpisana: Modlin.
W tym miejscu łączą się ze sobą Narew i Wisła.

Kondygnacje ponad parterem miały charakter hal, których zaprojektowano po trzy w skrzydle na każdej kondygnacji. Prowadziły do nich drabiniaste, drewniane schody, wsparte prawdopodobnie na konstrukcji żeliwnej. Otwór bramny był niegdyś zamykany dębowymi, dwuskrzydłowymi wierzejami, które się częściowo zachowały. Od strony północnej (frontem do Narwi) posiadał trzy otwarte portale ze staliwnymi, sięgającymi do lustra wody stopniami. W części środkowej znajduje się ryzalit z portalem łukowym w którym umieszczono (częściowo zachowane) urządzenia dźwigowe. Od strony południowej spichlerz ma tylko jeden portal w ryzalicie w części centralnej. Ten portal był swego rodzaju bramą triumfalną na cześć Mikołaja I. Na fryzie nadbramnym zaprojektowano na jego cześć inskrypcję "NICOLAO I IMPERATORE REGNATE MDCCCXXXVIII" ( Mikołajowi I panującemu imperatorowi 1838) z orłem rosyjskim i z tarczą na piersi z wyobrażeniem jeźdźca. Wokół łuku portalu umieszczono bogate, piękne panoplia. W cięciwie łuku portalu znajdowały się pseudogotyckie litery BP. Na całym obwodzie ponad każdą strzelnicą był otwór wentylacyjny, dekorowany staliwnymi odlewami antycznych hełmów, ponad którymi wmontowane były głowy lwów. Uchwyty cumownicze w formie podkowy na zawiasach umocowane od strony Narwi zdobiły głowy starców z falującymi włosami i brodami. Spichlerz był budowlą neorenesansową, zbudowaną z cegły, tynkowany z boniowaniem. Posiadał cztery kondygnacje w elewacji zewnętrznej i sześć wewnątrz. Stropy były drewniane na co wskazują gniazda w murach służące do umocowania belek stropowych. Parter miał stropy murowane, kolebkowe (zachowane) i stanowił część obronną (wyposażoną we wspomniane strzelnice). Pomimo znacznego zatarcia podziałów części parterowej można stwierdzić, że w każdym skrzydle budynu usytuowanych było po 5 kazamat przykrytych potężnymi sklepieniami beczkowymi. Na zamknięciu każdego skrzydła zaprojektowano po trzy mniejsze kazamaty, z których środkowa zaopatrzona była w otwór wejściowy. Spichlerz został wzniesiony na wysokim dwustopniowym kamiennym cokole z bardzo starannie dopasowanych ciosów piaskowca. Wysokość fundamentu wznosiła się na 4,5 m ponad lustro wody. W środkowej części budynku ryzality z arkadami, nad którymi przebiegał gzyms wsparty na kamiennych, a po bokach stalowych konsolkach. Konsolki, hełmy, głowy lwów, zdobione uchwyty cumownicze, dach kryty blachą, a przede wszystkim żeliwne schody świadczyły o wielkim zainteresowaniu Gay'a wykorzystaniem nowych materiałów w budownictwie. Okna parteru oraz małe, kwadratowe okna drugiej kondygnacji pełniły funkcję strzelnic dla armat. Na trzeciej kondygnacji znajdowało się 19 szerokich, wysokich i zamkniętych łukiem okien, natomiast na czwartej 38 wysokich i wąskich. Okna drugie i trzeciej kondygnacji zamykane były drewnianymi, żaluzjowymi okiennicami (kilka z nich zachowało się). Cały dach był kryty blachą, nad ryzalitem namiotowy, na skrzydłach trzyspadowy ze świetlikami. Portale bramne od strony rzeki były miejscem, gdzie załadowywano i wyładowywano zboże bezpośrednio z jednostek pływających. Funkcję militarną spichlerza podkreśla środkowy ryzalit w fasadzie o fortecznym charakterze oraz głębokie i masywne boniowanie. Długie pasy wydatnych, ciężkich gzymsów również nadają budowli surowy charakter. Chararaker militarny akcentują także panoplia bramy głównej, antyczne hełmy i lwie głowy.


Spichlerz w Modlinie. Stan obecny.
Fot. Bogdan Pawłusiak, Polskie Krajobrazy

W przeszłości do spichlerza w górę rzeki prowadził bulwar, którego wyglądu i wielkości nie znamy. Wiemy o nim, bowiem wymieniany jest w kosztach całej inwestycji. Koszty budowy spichlerza były ogromne - przekraczały kwotę miliona rubli srebrnych. Wydatki zwiększyły zniszczenia spowodowane powodzią w 1844 r. (roku oddania spichlerza do użytku). Spichlerz oddano do użytku w 1844 r. jako "gmach najokazalszy jaki w drugim ćwierćwieczu wzniesiono w Królestwie". Budynek pełnił funkcję spichlerza tylko do 1852 r., kiedy to został wydzierżawiony przez intendenturę wojskową na składy prowiantu. Rok później został zakupiony przez rząd z przeznaczeniem na magazyny wojenne, którą to funkcję spełniał do końca września 1939 r. Podczas działań wojennych spichlerz został spalony, jednak jego konstrukcja pozostała nienaruszona. Świadczy o tym np. seria zdjęć niemieckich opisana Gegend Modlin (okolice Modlina) z 27 września 1939 r., na których widać, że budynek nie jest już pokryty dachem, ale nie widać zniszczenia prawego skrzydła spichlerza. Mury obwodowe są zachowane, stoją też mury działowe zachodniego skrzydła. Rozbiórka spichlerza miała miejsce po wojnie, kiedy to polskie władze komunistyczne zdecydowały o jego rozbiórce na cegłę. Barbarzyńską akcję przerwała interwencja prof. Jana Zachwatowicza - naczelnego architekta odbudowującego zniszczone Stare Miasto w Warszawie. Spichlerz był wykorzystywany jako scenografia do wielu filmów. Najbardziej znany z nich to "Pan Tadeusz" Andrzeja Wajdy, w którym spichlerz był zamkiem Horeszków.


Bibliografia: